สติปัฏฐาน 4 แนวทางปฏิบัติ

สติปัฏฐาน 4: แนวทางปฏิบัติ

บทนำ
สติปัฏฐาน 4 เป็นรากฐานสำคัญของการปฏิบัติธรรม เป็นวิธีการตั้งสติในสิ่งต่างๆ 4 อย่าง เพื่อพัฒนาปัญญา

บทที่ 1: กายานุปัสสนา - การตั้งสติในกาย

1. อานาปานสติ - สติในลมหายใจ
ปฏิบัติ:
- นั่งสมาธิในท่าที่เหมาะสม
- สังเกตลมหายใจเข้า-ออกที่ปลายจมูก
- มีสติต่อเนื่อง ไม่ให้จิตฟุ้งซ่าน

2. อิริยาบถสติ - สติในท่าทาง
ปฏิบัติ:
- รู้เมื่อยืน นั่ง เดิน นอน
- รู้เมื่อก้าวไป ก้าวมา หันไป หันมา
- มีสติในทุกการเคลื่อนไหว

3. สัมปชัญญะ - ความรู้สึกตัวชัดเจน
ปฏิบัติ:
- รู้เมื่อมองไปข้างหน้า มองรอบๆ
- รู้เมื่อกิน ดื่ม เคี้ยว ลิ้ม
- รู้เมื่อใส่เสื้อผ้า ถือบาตร จีวร

4. ปฏิกูลมนสิการ - พิจารณาส่วนของร่างกาย
ปฏิบัติ:
- พิจารณาผม ขน เล็บ ฟัน หนัง
- พิจารณาอวัยวะภายใน
- เห็นความไม่สวยงามและไม่เที่ยง

บทที่ 2: เวทนานุปัสสนา - การตั้งสติในความรู้สึก

ความรู้สึก 3 ประเภท:

1. สุขเวทนา - ความรู้สึกสุข
ปฏิบัติ:
- รู้เมื่อมีความรู้สึกสุขเกิดขึ้น
- สังเกตว่าเกิดที่ไหน อย่างไร
- เห็นว่าเป็นเรื่องชั่วครั่าว ไม่เที่ยง

2. ทุกขเวทนา - ความรู้สึกทุกข์
ปฏิบัติ:
- รู้เมื่อมีความเจ็บปวด อึดอัด
- ไม่หนีหรือต่อสู้ เพียงแค่รู้
- เห็นธรรมชาติของความทุกข์

3. อทุกขมสุขเวทนา - ความรู้สึกเป็นกลาง
ปฏิบัติ:
- รู้เมื่อไม่มีความรู้สึกพิเศษ
- สังเกตความเป็นกลางนี้
- เห็นว่าเป็นเพียงสภาวะชั่วคราว

บทที่ 3: จิตตานุปัสสนา - การตั้งสติในจิต

สังเกตสภาวะต่างๆ ของจิต:

1. ราคะ-วิราคะ (ความกำหนัด-ไม่กำหนัด)
ปฏิบัติ:
- รู้เมื่อจิตมีความต้องการ
- รู้เมื่อจิตไม่มีความต้องการ
- ไม่ตัดสิน เพียงแค่รู้

2. โทสะ-อโทสะ (ความโกรธ-ไม่โกรธ)
ปฏิบัติ:
- รู้เมื่อจิตมีความโกรธ หงุดหงิด
- รู้เมื่อจิตสงบ ไม่โกรธ
- สังเกตโดยไม่ยอมรับหรือปฏิเสธ

3. โมหะ-อโมหะ (ความหลง-ไม่หลง)
ปฏิบัติ:
- รู้เมื่อจิตสับสน ไม่รู้ไม่เข้าใจ
- รู้เมื่อจิตใส เข้าใจชัดเจน
- เป็นเพียงผู้สังเกต

บทที่ 4: ธัมมานุปัสสนา - การตั้งสติในธรรม

พิจารณาหลักธรรมต่างๆ:

1. นิวรณ์ 5 - สิ่งขัดขวางการปฏิบัติ
- กามฉันทะ (ความต้องการทางกาม)
- พยาบาท (ความพยาบาท)
- ถีนมิทธะ (ความหดหู่ง่วงเหงา)
- อุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านกังวล)
- วิจิกิจฉา (ความลังเล)

2. ขันธ์ 5 - องค์ประกอบของสัตว์
- รูปขันธ์ (ร่างกาย)
- เวทนาขันธ์ (ความรู้สึก)
- สัญญาขันธ์ (การรับรู้)
- สังขารขันธ์ (การปรุงแต่ง)
- วิญญาณขันธ์ (การรู้)

3. อายตนะ 12 - ประตูและอารมณ์
ประตูภายใน 6: ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ
อารมณ์ภายนอก 6: รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส ธรรมารมณ์

4. โพชฌงค์ 7 - องค์ตรัสรู้
- สติสัมโพชฌงค์ (สติ)
- ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (การตรวจสอบธรรม)
- วิริยสัมโพชฌงค์ (ความเพียร)
- ปีติสัมโพชฌงค์ (ความเบิกบาน)
- ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (ความสงบ)
- สมาธิสัมโพชฌงค์ (สมาธิ)
- อุเปกขาสัมโพชฌงค์ (ความเป็นกลาง)

5. อริยสัจ 4 - ความจริงอันสูงส่วง
- ทุกขสัจจะ (ความจริงเรื่องทุกข์)
- สมุทยสัจจะ (ความจริงเรื่องเหตุให้เกิดทุกข์)
- นิโรธสัจจะ (ความจริงเรื่องการดับทุกข์)
- มรรคสัจจะ (ความจริงเรื่องทางดับทุกข์)

สรุป
การปฏิบัติสติปัฏฐาน 4 อย่างสม่ำเสมอจะนำไปสู่การพัฒนาปัญญา เข้าใจธรรมชาติของชีวิต และก้าวไปสู่การหลุดพ้นจากทุกข์